تعريف آبشناسى

    آبشناسى علم مطالعه آب در کرة زمين است و در مورد پيدايش، چرخش و توزيع در طبيعت، خصوصيات فيزيکى و شيميايى آب، واکنشهاى آب در محيط و ارتباط آن با موجودات زنده بحث مى‌کند. آبشناسى به طور کلى به دو شاخه هيدرولوژى آبهاى سطحى و هيدروژئولوژى تقسيم‌بندى مى‌شود که به ترتيب علم مطالعة آب در سطح و زيرزمين مى‌باشند.

 

اهميت استفاده از آبهاى زيرزمينى

آب زيرزمينى يکى از مهمترين منابع تأمين آب شيرين مورد نياز انسان است. امروزه بهره‌بردارى از منابع آب زيرزمينى ، براى مصارفى چون کشاورزى، صنعت و شرب ، توسعه زيادى پيدا کرده است.در مناطق خشک و دور از رودخانه‌ها و درياچه‌هاى آب شيرين، غالباً تنها راه تأمين آب براى مصارف مختلف استفاده از منابع آب زيرزمينى است. استفاده از آب زيرزمينى، با وجود آنکه استخراج آن معمولاً گرانتر از برداشت آب از رودخانه‌هاست و نمکهاى محلول در آن به طور کلى بيش از رودخانه‌هاست، به دلايل زير بيشتر مورد توجه است:

1-     معمولاً آبهاى زيرزمينى عارى از جانداران بيمارى‌زاست و احتياج به تصفيه ندارد.

2-     دماى آبهاى زيرزمينى نسبتاً ثابت و براى عمل تبادل حرارتى در کارخانه‌ها مفيد است.

3-     ترکيب شيميايى آبهاى زيرزمينى معمولاً ثابت است.

4-     آبهاى زيرزمينى غالباً بى رنگ و فاقد مواد تيره کننده است.

5-     آلودگيهاى زيستى و راديواکتيو کمتر روى آب زيرزمينى تأثير دارد.

6-     آبهاى زيرزمينى غالباً تحت تأثير خشک ساليهاى کوتاه مدت قرار نمى گيرد.

7-     در بسيارى از مناطقى که آب سطحى قابل اطمينانى وجود ندارد، آبهاى زيرزمينى غالباً در دسترس است.

امروزه در کشور ما، بخش مهمى از آبهاى مورد نياز، بخصوص در کشاورزى و براى مصارف شهرى ، از منابع زيرزمينى تأمين مى‌شود.

 

تاريخچه بهره‌بردارى از آبهاى زيرزمينى

بهره‌بردارى از آبهاى زيرزمينى، بخصوص در مناطق خشک آسيا سابقه‌اى طولانى دارد. اولين راه بهره‌بردارى از آب زيرزمينى احتمالاً چاه بوده است. قديمى‌ترين چاه آبى که تاکنون بجاى مانده در دره سند است که ساختمان آنرا به 6000 سال پيش مربوط مى‌دانند. مصريان در 3000 سال قبل از ميلاد مسيح در حفر چاه در زمينهاى سنگى مهارت داشته‌اند.

بزرگترين ابتکار در استفاده از آبهاى زيرزمينى در گذشته ساختن قنات يا کاريز بوده است. ايرانيان مبتکر ساختن قنات‌اند. ساختن قنات در ايران از حدود 3000 سال پيش شروع شده و سپس به نقاط ديگر گسترش پيدا کرده است. آثار قناتهاى قديمى در نقاط مختلف کشور ما به فراوانى ديده مى شود.طول پاره‌اى از اين قناتها به دهها کيلومتر مى رسد.

در اوايل قرن 12 ميلادى، با پيدا شدن چاههاى آرتزين در اروپا، تکنيک حفارى چاهها توسعه زيادى پيدا کرد و تا اواخر قرن 18 عمق چاهها به ندرت از 300 متر تجاوز مى‌کرد.

گرچه بهره‌بردارى از آبهاى زيرزمينى از گذشته‌هاى دور معمول بوده و روشهاى استخراج آن توسعه پيدا کرده ولى نظريه‌‌هاى مربوط به منشا‌ء و حرکت آب زيرزمينى همپاى آن بسط نيافته است.فيلسوفان قديم يونان اغلب چنين تصور مى‌کردند که مجراهايى در زيرزمين وجود دارند که مستقيم يا غيرمستقيم با دريا‌ها در ارتباط‌اند و آب دريا از طريق آنها، پس از صاف شدن، به صورت چشمه در سطح زمين ظاهر مى‌شود.

       برخى از دانشمندان ايرانى نيز درخصوص آبهاى زيرزمينى و سطحى نظرات ارزنده‌اى ارائه کرده‌اند. ازجمله «ابوبکر محمدبن الحسن الحاسب کرجى» (قرن چهارم و پنجم هجرى قمرى) در کتابى تحت عنوان «استخراج آبهاى پنهانى» درباره منشأ و راههاى استخراج آب زيرزمينى گفتگو مى‌کند. در اين کتاب به روشنى گفته شده که : «ماية آبهاى ساکن در شکم زمين و منشأ چشمه‌ها، رودها و نهرها از باران و برف است».

ابوريحان بيرونى (قرن چهارم و پنجم هجرى قمرى) در «آثارالباقيه» منشاء آب چشمه‌ها  و علت تغييرات مقدار آب آنها را ذکر کرده است. وى براى اولين بار خروج آب از چاههاى آرتزين را بر اساس قانون ظروف مرتبطه بيان مى‌کند.

اولين کسانى که توانستند بر اساس مشاهده و تجربه منشاء آبهاى سطحى و زيرزمينى را نشان دهند، پيرپرو (1680-1608) و اَدمه ماريوت (1684-1620) دانشمندان فرانسوى، بودند. پرو با اندازه‌گيرى مقدار بارندگى و آب جارى در يک حوضه نشان داد که مقدار آب جارى خيلى کمتر از مقدار باران بوده است. ماريوت ضمن تأييد تجربه پرو، راجع به نفوذ آب در زمين بررسيهايى انجام داد و نتيجه‌گيرى کرد که چشمه‌ها با بارانى که به زمين نفوذ مى‌کند، تغذيه مى‌شوند.

هنرى دارسى (1858-1803) مهندس فرانسوى، اولين کسى بود که قانون حاکم بر جريان آب در محيطهاى متخلخل را بيان کرد و قدم بزرگى در راه مطالعه آبهاى زيرزمينى برداشت.

در خلال قرن نوزدهم و قرن حاضر، با پيشرفت علوم زمين‌شناسى و هيدروليک، که رابطه نزديکى با مطالعه آبهاى زيرزمينى دارند، همچنين گسترش مطالعات شيمى آب و ژئوفيزيک، دانش انسان دربارة شناخت آبهاى زيرزمينى توسعه بسيار يافته است.(*)

  

(*)- به نقل از محمود صداقت (1372)، زمين و منابع آب (آبهاى زيرزمينى)، انتشارات دانشگاه پيام نور.

لینک های مرتبط با این بخش
 لينک هاى مرتبط
 آبشناسى
 عنوان گزارشها
 شرح کامل گزارشها
 بررسى علت ماسه دهى و شکست لوله جدار چاههاى آب در محدوده شهرستان نظر آباد
 گزارش مقدماتى بررسى علل تشکيل چشمه هاى ايجاد شده در جنوب سمنان
 بررسيهاى اوليه آب زمين شناسى و جا نمايى نقاط پايش
 بررسى علت گرم شدن يکى از چاههاى مجتمع ستاره دريا در منطقه چمخاله لنگرود
 آبشناسى ناحيه معدنى ارغش- چشمه زرد (جنوب نيشابور)
 گزارش سيلاب شهر بهشهر (22/7/91)
 سيلاب هاى جنوب خاور و جنوب کشور در مرداد ماه سال 92
 نقشه هاى آبشناسى
 گزارش سيلاب شهر بهشهر (22/7/91)